پایگاه خبری رج خبر/ اختصاصی/ تغییر اقلیم و هواشناسی کوهستان/ دکتر داریوش یاراحمدی: تغییر اقلیم، مهمترین پدیدهی زیستمحیطی قرن حاضر است و اثر آن در مناطق کوهستانی بیش از هر جای دیگر قابل مشاهده است. محو شدن پوشش یخ و برف قلهها در بسیاری از کوهستانها نشانهی بارز آن است.
تعداد بالای حوادث مرگبار کوهنوردی، با وجود پیشرفتهای فنی و ابزاری، یکی از نتایج گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است. برای روشن شدن این مسئله فقط کافی است بدانید که اگر با همان ابزارهای کوهنوردی قرن بیستم ـ که اکثر کوهستانهای جهان با آنها فتح شدند ـ کوهنوردان امروزی عازم کوه شوند، تلفات آنها از تلفات حوادث جادهای ایران بیشتر میشود.
پس چرا با وجود این همه پیشرفت در ابزار، باز تلفات زیاد داریم؟ بخشی از پاسخ به گرمایش جهانی و تغییر اقلیم بازمیگردد که محیطهای کوهستانی را متفاوت و ناپایدارتر از گذشته کرده است. تغییر الگوهای بارش و تودههواهای بسیار متغیر و ناگهانی موجب غافلگیری و گرفتار شدن کوهنوردان میشود. نمونهی آن، حوادث همین مهرماه در هیمالیا است که بهدلیل طولانی شدن فصل بارشهای موسمی، تحت تأثیر پدیدهی لانینا، منجر به کشته و مصدوم شدن تعدادی از کوهنوردان شد.
در ارتفاعات، حتی افزایش جزئی دمای هوا میتواند توازن حرارتی، پوشش برف و پایداری یخچالها را بر هم زند. از این رو، کوهستانها نهتنها از اقلیم تأثیر میپذیرند، بلکه خود شاخص حساسی از تغییرات آن هستند.
تغییرات سریعتر اقلیم در ارتفاعات
پژوهشهای اقلیمی نشان میدهد که نرخ گرمایش در ارتفاعات دو تا سه برابر دشتهاست. در واقع، لایههای بالایی جو نسبت به افزایش غلظت گازهای گلخانهای واکنش شدیدتری نشان میدهند. این گرمایش باعث کاهش دائمی ضخامت برف، ذوب زودرس یخچالها، کوتاه شدن فصل سرد و افزایش ناپایداری حرارتی میشود.
در ایران نیز نشانههای این پدیده در رشتهکوههای زاگرس و البرز آشکار است: ذوب زودرس بهاری برفهای زردکوه، دنا، اشترانکوه، علمکوه و دماوند بر همگان آشکار هستند.
هواشناسی کوهستان
هواشناسی کوهستان شاخهای از هواشناسی و اقلیمشناسی است که به مطالعهی رفتار جو در نواحی مرتفع و ناهموار اختصاص دارد. لازم به ذکر است که کوهستانهای معروف و مورد اقبال از نظر کوهنوردی و ورزشهایی چون اسکی روی برف و همچنین مقاصد گردشگری، در این شاخه بهصورت ویژه مد نظر قرار میگیرند این علم به بررسی پدیدههایی چون جریانهای بادِ شیبدار، تشکیل ابرهای کوهزاد، تغییرات دما و رطوبت با ارتفاع و اثر توپوگرافی بر ناپایداری جو میپردازد.
در ارتفاعات، شرایط جو بهشدت محلی و ناپایدار است. اختلاف دمای شب و روز زیاد است، بادهای دامنهای (آناباتیک: از دامنه بهسوی قله و کاتاباتیک: از قله بهسوی دامنه) دائماً مسیر خود را تغییر میدهند و فشار هوا کاهش مییابد. در نتیجه، پیشبینی دقیق وضعیت هوا در کوهستان از دشوارترین حوزههای علم هواشناسی است. برای کوهنوردان، آگاهی از این پدیدهها نهتنها جنبهی علمی بلکه نقش حیاتی دارد؛ زیرا تصمیمهای مربوط به زمان صعود، مسیر یا بازگشت، مستقیماً به پیشبینی دقیق وضعیت هوا وابسته است.
هوای قلهها از نظر فشار، دما، رطوبت و باد تفاوت بنیادی با مناطق پایینی دارد. برای مثال، فشار هوا در ارتفاع ۵۰۰۰ متری حدود نصف فشار سطح دریاست که این امر بر تبخیر، جوش آب و فعالیت زیستی اثر مستقیم دارد. دمای هوا در هر هزار متر حدود ۶ درجه سانتیگراد کاهش مییابد. بادها در قلهها جهت ثابت ندارند و تحتتأثیر شیب، دره و اختلاف تابش خورشید دائماً تغییر میکنند.
در کوهستان، سامانههای کوچک محلی شکل میگیرند که گاهی در هیچ نقشهی هواشناسی دیده نمیشوند. همین تفاوت است که سبب میشود صعود در هوایی بهظاهر آرام، تنها در چند ساعت به فاجعه بدل شود.
تأثیر گرمایش جهانی بر فصل صعود
گرمایش جهانی تقویم صعود در کوهستانها را نیز دگرگون کرده است. در گذشته، فصل صعود کلاسیک در هیمالیا معمولاً شامل دو بازهی ایمن بود:
۱. بهار (فروردین و اردیبهشت)، پیش از آغاز بارشهای موسمی که معمولاً از اواسط خرداد آغاز میشوند.
۲. اواخر تابستان و اوایل پاییز، پس از پایان بارشهای موسمی و پیش از شروع سرمای شدید و بارش زمستانی.
در سالهای اخیر اما با تغییرات اقلیمی، این بازهها دیگر ثابت نیستند. فازهای اقلیمی مانند النینو و لانینا نیز بر شدت و طول دورهی بارشهای موسمی تأثیر مستقیم دارند. در سالهای النینو، بارشهای موسمی در جنوب آسیا تضعیف میشود؛ در حالی که در سالهای لانینا، موسمیها تقویت و طولانی میگردند. در نتیجه، بسیاری از تیمهای کوهنوردی که بر اساس تقویم سنتی، پس از پایان موسمی به منطقه میروند، در عمل با بارشهای ماندگار، سرمای شدید و طوفانهای ناگهانی روبهرو میشوند.
لازم به ذکر است که بر اساس مطالعات اقلیمی، این دو پدیده برای ایران تأثیری معکوس بر بارشها دارند؛ یعنی در سالهای النینو بارش در ایران بیشتر و در لانینا کمتر میشود.
ذوب یخ و ناایمن شدن دیوارهها
یکی از نمودهای بارز گرمایش جهانی در کوهستان، ذوب سریع یخچالها و ناپایداری دیوارههاست. این فرایند باعث شده است که کوهستانها رفتار متفاوتی نسبت به گذشته داشته باشند. برای مثال، در کوهستانهای آلپ در اروپا، گرمایش جهانی و تغییرات حرارتی سبب افزایش ریزشهای سنگی و برفی در تابستان شده است؛ و این در حالی است که اکثر صعودهای کلاسیک در آلپ بهصورت سنتی در تابستان انجام میشدند.
برای مثال، قلهی «ایگر» در کوهستان برنیز آلپ در سوئیس، با دیوارهای ۱۸۰۰ متری، نود سال پیش نخستینبار در تابستان فتح شد و صعود تابستانیاش امنتر از زمستان بود؛ اما امروز در تابستان خطرناکتر از زمستان است؛ زیرا در زمستان، یخ و سرما دیواره را یکپارچه میکند؛ اما در تابستانهای گرمِ دهههای اخیر، گرمای روز باعث ذوب یخ در شکافها و آزاد شدن سنگها میشود. ریزشهای سنگی و برفی بسیار زیاد شدهاند.
همین موضوع باعث شده است بسیاری از مسیرهای صعود در قلههای کوهستانهای آلپ اکنون تنها در فصل زمستان قابلاعتمادتر باشند. در ایران نیز وضعیت مشابهی مشاهده میشود؛ کاهش پایداری برف در بهار، بهمنهای فراوان و افزایش ریزش سنگ در بسیاری از درهها، دهلیزها و دیوارههای قلهها نشانهی همین روند است. برای مثال، حجم ریزشهای سنگی تابستانهی درهی یخار در دماوند در سالهای اخیر بسیار زیادتر شده است و به همین دلیل، صعود این دره در تابستان بسیار خطرناک و کشندهتر شده است.
لزوم بازنگری در هواشناسی کوهستان
با پیچیدهتر شدن رفتار جو در ارتفاعات، روشهای کلاسیک پیشبینی دیگر پاسخگو نیستند. لازم است مدلهای عددی اختصاصی برای کوهستانها توسعه یابد، ایستگاههای خودکار ارتفاعبالا نصب شوند و آموزش هواشناسی کوهستان در دورههای کوهنوردی اجباری شود. در جهانی که گرمایش زمین ادامه دارد، دانستن زمان باد، دمای نقطهی شبنم، جهت جبههی سرد یا ساعت ذوب روزانهی یخ، دیگر جزئیات علمی نیست؛ مرز میان ایمنی و مرگ است.
جمعبندی
تغییر اقلیم، چهرهی کوهستان را از نو ترسیم کرده است. گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، الگوهای متداول آبوهوایی را تغییر داده و همچنین فصلها را جابهجا کرده، پوششهای یخ، برف و یخچالها را کاهش و ناپایدار کرده است. دیوارهها، دهلیزها و درهها بهدلیل انبساطهای دمایی دچار ریزشهای سنگی فراوان شدهاند و هوای کوهستان بسیار متغیر گشته است. از این پس نیز احتمال تغییرات ناگهانی آن بیشتر میشود. همهی این موارد، پیشبینی هوای کوهستان را مهمتر ولی دشوارتر ساخته است.
هواشناسی کوهستان، دانش تخصصیای است که باید همگام با این تغییرات بازتعریف شود. آیندهی ایمنی در ارتفاعات فقط در قدرت بدنی، تجربه و تخصص کوهنوردان نیست، بلکه در گرو فهم علمی از تغییر اقلیم و پیشبینیهای دقیقتر نهفته است.