پایگاه خبری رج خبر/ اختصاصی/ هاریکانها به ما نزدیک میشوند/ دکتر داریوش یاراحمدی: هاریکان یا تیفون اخیر فیلیپین، موسوم به فونگوُنگ¹، بار دیگر نشان داد که فصل جدیدی در اقلیم سیاره آغاز شده است. در کمتر از ۴۸ ساعت، این سامانه از یک تودهی بارانزا به یک هاریکان² تمامعیار تبدیل شد. سرعت باد در آن به بیش از ۱۸۰ کیلومتر در ساعت رسید، بیش از یک میلیون نفر تخلیه شدند و بخشهای وسیعی از مناطق لوزون و سامار در فیلیپین زیر رانش و سیلاب فرو رفتند. برآوردها حاکی از آن است که این طوفان یکی از گستردهترین سامانههای گرمسیری دههی اخیر در غرب اقیانوس آرام بوده است.
فیلیپین کشوری است که سالانه میانگین ۲۰ طوفان گرمسیری (هاریکان) را تجربه میکند، اما کارشناسان محلی میگویند شدت و سرعت تقویت این طوفان با الگوهای گذشته تفاوت دارد. علت آن روشن است: آبهای سطحی اقیانوس آرام غربی در پاییز امسال بین ۱ تا ۱.۲ درجه گرمتر از میانگین بلندمدتاند.
این افزایش جزیی از نظر فیزیکی به معنی انرژی بیشتر برای چرخشهای همرفتی و تغذیهی طوفان است.
گزارشهای اقلیمی، از جمله ارزیابی ششم هیات بینالدولی تغییر اقلیم³ (IPCC)، تأیید میکنند که روند گرمایش جهانی باعث افزایش قدرت، تداوم و بارشهای همراه با طوفانهای گرمسیری شده است. طوفان فونگوُنگ در زمانی شکل گرفت که خاک مناطق شمالی فیلیپین هنوز از بارشهای طوفان قبلی کالماگی⁴ اشباع بود. این همزمانیِ رخدادها همان چیزی است که در ادبیات اقلیمی «پیوستگی مخاطرهها» نامیده میشود؛ وضعیتی که در آن یک سامانهی شدید، بر بستر آسیبدیدهی سامانهی قبلی فرود میآید و اثرش را چندبرابر میکند.
تصویر ماهوارهای گونو ۱۵ خرداد ۱۳۸۶ / هاریکانها به ما نزدیک میشوند
نسبت هاریکانها با ایران
این رخداد تنها یک حادثهی دور در حاشیهی اقیانوس نیست. برای ایران، نمونهی مشابه آن سیکلون گونو⁵ است؛ طوفانی که خرداد ۱۳۸۶ از دریای عمان برخاست و به سواحل ایران رسید. موجهایی تا پنج متر، بارشهای سنگین و طغیان رودخانهها، جنوب شرق ایران را درگیر کرد.
گونو نخستین هاریکان ثبتشده در تاریخ معاصر ایران بود. در آن زمان، بسیاری آن را اتفاقی استثنایی دانستند. اما دادههای دمایی امروز نشان میدهد که آبهای دریای عمان، همان ناحیهی شکلگیری گونو، طی دو دههی اخیر بیش از یک درجه گرمتر شدهاند. از دید اقلیمشناسی، این یک هشدار روشن است: شرایط تشکیل و حرکت سامانههای گرمسیری یا هاریکان ها به سمت عرضهای بالاتر در حال تسهیل است.
وقتی آب دریا گرمتر میشود، فشار سطحی کاهش مییابد و احتمال تقویت سریع فرایند همرفتی افزایش پیدا میکند. این پدیده دقیقاً همان سازوکار تقویت طوفان فونگوُنگ بود. در چنین شرایطی، طوفانهایی که پیشتر در عرضهای پایین متوقف میشدند، اکنون میتوانند مسیر خود را تا نزدیکی سواحل ایران امتداد دهند.
هرچند ورود کامل یک ابرهاریکان (سوپر هاریکان) به خلیجفارس هنوز بسیار بعید است، اما احتمال تأثیر غیرمستقیم آن، بهصورت بارشهای سنگین، تلاطم دریایی یا طغیان موج، وجود دارد و با تداوم گرمایش جهانی، این احتمال رو به افزایش است.
پژوهشهای جدید در نشریات تغییر اقلیم نیچر و پژوهش ژئوفیزیکی نشان دادهاند که در ۴۰ سال اخیر، میانگین شدت طوفانهای گرمسیری در نیمکرهی شمالی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش یافته است، در حالی که سرعت تضعیف آنها پس از رسیدن به خشکی حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است. بهعبارت دیگر، طوفانها دیرتر میمیرند. این پدیده برای مناطق ساحلی خشک، مانند سواحل جنوبی ایران، معنای خاصی دارد: خطر نفوذ سیستمهای گرمسیری در سالهای آینده بیش از پیش محتمل است.
از سوی دیگر، ایران همزمان با طوفانهای دور، خود درگیر شکلهای دیگرِ رخدادهای حدی است. در دههی اخیر، بارشهای ناگهانی در یزد و کرمان، تندبادهای ماسه در سیستان، سیلابهای سنگین در لرستان و گلستان و تابستانهای داغ در خوزستان، همگی نشانهی یک سامانهی اقلیمی ناپایدارترند. اقلیم از حالت میانگین خارج شده است. دیگر نه سالهای خشک صرفاً خشکاند، نه سالهای پربارش الزاماً پربرکت. آنچه تغییر کرده، نظم سامانه است.
در سطح جهانی، گزارش شاخص ریسک اقلیمی ۲۰۲۵ نشان میدهد که طی سه دههی اخیر بیش از ۹۴۰۰ رخداد حدی ثبت شده که ۷۶۵ هزار قربانی و بیش از دو تریلیون دلار خسارت داشتهاند.
بخش بزرگی از این رخدادها طوفانها و بارشهای شدید بودهاند. روند دادهها گویای یک واقعیت است: اقلیم جهان از فاز پایداری بلندمدت وارد دورهی نوسان شدید شده است.
در این میان، کشورهای منطقهی ما هنوز فاقد نظام هشدار سریع، مدیریت پیشگیرانه و مدلسازی اقلیمی بومی هستند. اگر ایران تجربهی گونو را تنها یکبار و بدون نتیجهی ساختاری پشت سر گذاشت، باید پرسید در برابر رخداد مشابه بعدی چه خواهد کرد؟ آیا نقشههای اضطراری، تخلیهی ساحلی و طرحهای پایش دمای دریا بهروزرسانی شدهاند؟
طوفان فونگوُنگ در فیلیپین نهفقط یک فاجعه، بلکه یک آینه است. آینهای که نشان میدهد روند گرمایش جهانی چگونه مرز جغرافیایی نمیشناسد. همان انرژی گرمایی که آن سوی اقیانوس به طوفان شکل داد، در این سوی جهان میتواند به موج گرمای ۵۰ درجهای یا به بارشهای ناگهانی و ویرانگر تبدیل شود. از دید علم اقلیم، منشأ مشترک است: سامانهای ناپایدار که میان اقیانوس و جو در حال بازتوزیع انرژی است.
اگر زمانی تصور میکردیم طوفانهای گرمسیری تنها مشکل جنوب شرق آسیاست، امروز دادهها خلاف آن را میگویند. احتمال کم، هرگز به معنای بیخطر بودن نیست. در یک اقلیم ناپایدار، همان «احتمال کم» میتواند در یک سال خاص، به حادثهای تعیینکننده تبدیل شود. همانطور که گونو در سال ۱۳۸۶ شد.
اقلیم دیگر آرام و تکراری نیست. مرز میان خشکسالی و سیلاب، میان گرما و طوفان، نازک شده است. آنچه در فیلیپین اتفاق افتاد، شاید در فاصلهی چند سال بعد در نقطهای دیگر، با چهرهای متفاوت، تکرار شود. فهم این واقعیت نخستین گام برای انطباق است.
ما در جهانی زندگی میکنیم که هشدارهای اقلیم دیگر در کتابها نیستند، در اخبارند. فونگوُنگ یکی از آن هشدارهاست. یادآوری سادهای که میگوید گرمایش جهانی فقط عددی در گزارشها نیست، وضعیتی است که هر سال از یک نقطهی زمین آغاز و در نقطهای دیگر تکرار میشود. و ایران، با همهی فاصلهاش از مدار طوفان، بخشی از همین نقشه است.
زیرنویسها
- Fung-wong
- Typhoon&Hurricane
- Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)
- Kalmaegi
- Cyclone Gonu