پایگاه خبری رج خبر/ اختصاصی/ سواد رسانهای؛ ضرورتی برای بقا در عصر دروغ: سواد رسانهای درک انتقادی اطلاعات را ممکن میسازد؛ آنهم در زمانی که فضا مملو از شایعات ویروسی، دیپفیکها و محتوای احساسی برای فریب و دوقطبیسازی شده است. فضای اطلاعاتی امروز، محیطی پیچیده و مبهم است.
در چنین شرایطی، سواد رسانهای و اطلاعاتی نه فقط مهارتی فردی، بلکه ستون فقرات گفتوگوی دموکراتیک، انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی است. این نوع سواد به مردم امکان میدهد تا اطلاعات را بهدرستی تحلیل و ارزیابی کنند و مسئولانه آن را تولید نمایند.
با گسترش تهدیدهای دیجیتال، تنها توانمندسازی فردی کافی نیست و نیاز به رویکردی اجتماعی در آموزش سواد رسانهای احساس میشود. این موضوع باید به نظام آموزشی، محیطهای کاری، پیامرسانیهای عمومی و طراحی پلتفرمهای دیجیتال راه یابد.
سواد رسانهای؛ سنگ بنای مقابله با اطلاعات جعلی
گزارش تازهی مجمع جهانی اقتصاد با عنوان «بازاندیشی در سواد رسانهای: مدلی نوین برای یکپارچگی اطلاعات»، الگویی جامع برای مقابله با اطلاعات نادرست ارائه میدهد. این مدل، نقاط ضعف و فرصتهای اقدام را نمایان میسازد.
در حالی که فناوریهایی همچون هوش مصنوعی مرز واقعیت و دروغ را کمرنگ کردهاند، نیاز به سواد رسانهای قدرتمند از همیشه حیاتیتر شده است.
سواد رسانهای؛ گسترهای فراتر از رسانه سنتی
سواد رسانهای دیگر محدود به تلویزیون یا روزنامه نیست. اکنون، این مفهوم، سواد دیجیتال، حقوق بشر، خبر، تبلیغات، حریم خصوصی، رایانه و حتی هوش مصنوعی را نیز در بر میگیرد.
با این حال، تلاشها برای آموزش سواد رسانهای همچنان پراکندهاند. تمرکز بیش از حد بر نوجوانان و نادیده گرفتن یادگیری بزرگسالان، نبود هماهنگی میان نهادها، فقدان ارزیابی و کمبود منابع، چالشهایی جدی به شمار میروند.
چشمانداز مقابله با اطلاعات نادرست
در مرکز این مدل جدید، دو چارچوب اصلی ادغام شدهاند: چرخه عمر اطلاعات نادرست و مدل اجتماعی-بومشناختی.
مدل اجتماعی-بومشناختی؛ چگونه جامعه بر سواد اثر میگذارد؟
این مدل به بررسی تأثیر سطوح مختلف جامعه بر رفتارهای فردی در مواجهه با اطلاعات میپردازد:
• فردی: مهارتهایی همچون تفکر انتقادی، سواد هیجانی، درک رسانهای و توانمندی دیجیتال، پایههای اصلی سواد درونی هستند.
• بینفردی: خانواده، دوستان و مربیان نقش تعیینکنندهای در شکلگیری رفتارهای اطلاعاتی دارند.
• اجتماعی: نهادهایی چون مدارس، رسانههای محلی و گروههای مذهبی در تقویت یا تضعیف روایتهای نادرست نقش دارند.
• نهادی: طراحی پلتفرمها، مشوقهای الگوریتمی و سیاستهای رسانهای بر فضای اطلاعاتی اثرگذارند.
• سیاستگذاری: قوانین ملی و جهانی، مرزهای مقابله با اطلاعات نادرست را تعیین میکنند و زمینهساز اقدامات سیستمیاند.سواد رسانهای / پایگاه خبری رج
چرخه عمر اطلاعات نادرست؛ پنج مرحله حیاتی
بر اساس مدل دوم، اطلاعات نادرست پنج مرحله طی میکند که در هر کدام نیاز به مداخله وجود دارد:
• پیش از تولید: آگاهی عمومی، هنجارهای فرهنگی و مسئولیتپذیری اجتماعی تعیین میکنند که آیا شایعات رشد میکنند یا نه.
• تولید: ابزارهای هوش مصنوعی بهراحتی امکان ساخت محتوای جعلی و جذاب را فراهم کردهاند.
• توزیع: الگوریتمها تعیین میکنند چه محتوایی بیشتر دیده شود یا نادیده گرفته شود.
• مصرف: نحوه تعامل مردم با اطلاعات و تواناییشان در تفکر انتقادی، تعیینکنندهی تأثیر آن است.
• پس از مصرف: اثرات بلندمدت اطلاعات نادرست باید با راهبردهایی مقاوم و پشتیبان جبران شود.
پاسخ هماهنگ؛ راهکار نهایی مقابله با اطلاعات جعلی
با وجود اهمیت روزافزون سواد رسانهای و اطلاعاتی، هنوز اقدامات جامعه با پیچیدگیهای فضای دیجیتال همگام نیست مدل نقشهبرداری تابآوری اطلاعاتی، پیشنهاد میدهد که پاسخ به اطلاعات نادرست باید در سطح فرد، جامعه، نهاد و سیاستگذاری بهشکل هماهنگ اجرا شود؛ پاسخی که تنها از آموزش فردی فراتر میرود.